Verslag Masterclasses

Masterclasses

De legitimiteit van het overheidshandelen
Wij kunnen er niet omheen dat er steeds sterkere signalen zijn dat de legitimiteit van het overheidshandelen geen vanzelfsprekendheid meer is. We zien dit onder andere terug in de agressie jegens politieke ambtsdragers en publieke professionals, in het afnemend vertrouwen in politici, in de soms persoonlijke toon van het publieke debat, maar bijvoorbeeld ook in de reacties van burgers op gezondheidsadviezen van de overheid. In deze masterclass ging dr. Geerten Waling (coördinator van het interdisciplinaire onderzoeksprofileringsgebied Politieke Legitimiteit, Universiteit Leiden) in op de volgende vragen: Hoe belangrijk is de legitimiteit van het overheidshandelen? Hoeveel draagvlak heeft de overheid nodig? Wat is bepalend voor de legitimiteit van de overheid en wat zijn de legitimiteitsbronnen van politieke ambtsdragers en publieke professionals? Wat kun je doen om de legitimiteit van het overheidshandelen te versterken? 

Burgerschap: op naar prioriteiten voor het volgende kabinet
Wat zijn de rechten en plichten van burgers in relatie tot de overheid? Hoe zijn deze veranderd in de tijd? Wanneer hoor je er wel en wanneer hoor je er niet bij? Wat is de verhouding tussen vrijheid en verantwoordelijkheid in de rechtsstaat? Hoe verhoudt zich dit tot de groeiende ongelijkheid in de samenleving  die de WRR en het SCP constateren? Waar zitten knelpunten en waar liggen kansen? In deze interactieve masterclass onderzocht dr. Paul de Goede (senior kennisadviseur, Directie Democratie en Burgerschap, Ministerie van BZK) met de deelnemers waar een toekomstige beleidsagenda burgerschap voor het volgende kabinet uit zou moeten bestaan. 

Open overheid: een wereld van boze burgers en bange ambtenaren?
De terughoudendheid van ambtenaren en overheidsorganisaties om informatie beschikbaar te stellen gaat vaak verder dan nodig is op grond van de Wob-uitzonderingsgronden en de geldende beperkingen op de openbaarheid. Is de wijze waarop de burger en de media met wel openbaar gemaakte informatie omgaan hier debet aan of zijn er andere redenen? Hoe zou de angst van bestuurders en ambtenaren voor het beschikbaar stellen van informatie kunnen worden overwonnen? Wanneer is er sprake van misbruik of oneigenlijk gebruik? Is het - naast een grotere inzet op actieve openbaarheid - ook mogelijk om Wob-verzoeken beter en sneller te behandelen? Wat vraagt dit aan vaardigheden en wat is belangrijk in de procesinrichting? In deze masterclass werden verschillende knelpunten, ervaringen en oplossingen besproken.

Wat leeft er onder onze inwoners? Gebruikmaken van (social) media-analyses bij het bepalen van een effectieve communicatiestrategie
Wat voor beelden en meningen leven er bij inwoners over lastige kwesties of speerpunten van het beleid? Wat speelt zich af 'onder de waterlijn'? Met welke beelden en meningen komen beoogde plannen of projecten in het nieuws? Is dat positief of negatief? Welke steun en kritiek krijgen de voornemens en van wie? Vooral bij beleidsplannen met een hoog afbreukrisico kan inzicht in de beelden en meningen van inwoners essentieel zijn  om de kloof tussen burger en bestuur te helpen verkleinen. Daartoe gebruiken overheden steeds vaker social media analyses. Niels Loeffen (www.howaboutyou.nl) en Marieke de Jong (Gemeente Bernheze)  lichtten in deze masterclass toe hoe social media analyses kunnen helpen bij het meten en duiden van de communicatie onder inwoners en ook bij kunnen dragen aan het bepalen van een effectieve communicatiestrategie. 

Behoorlijk en effectief invorderen van geldschulden
Rapporten van onder meer de Nationale Ombudsman en de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid hebben recent de problemen blootgelegd die spelen bij de inning van schulden. In de praktijk blijken er geregeld problemen en onduidelijkheden te ontstaan wanneer burgers geld moeten (terug)betalen aan de overheid. Dat leidt er soms toe dat burgers niet of niet op tijd betalen, en dat zij vervolgens geconfronteerd worden met extra kosten. Dit gebeurt met name wanneer zij verschillende schulden hebben bij verschillende overheidsonderdelen. In deze masterclass stonden Tamara Madern (Lector Schuldpreventie en Vroegsignalering aan de Hogeschool Utrecht) en Yvonne van der Vlugt (vml. onderzoeker Nationale ombudsman en adviseur bureau In Gesprek) stil bij inzichten uit de gedragswetenschappen over het hebben van schulden. En ze gingen in op de mogelijkheden die overheden hebben om zelf de communicatie met burgers èn het betalings- en invorderingsproces te verbeteren; informeel, persoonlijk contact met de burger in de verschillende stadia van het invorderingsproces blijkt daarbij essentieel. De volledige presentatie van deze masterclass vindt u hier

Omgaan met emoties, frustraties en  instrumenteel gedrag
Welke vaardigheden heb je nodig wanneer je contact opneemt met een burger nadat een klacht of bezwaarschrift is binnengekomen? Hoe ga je om met lastig gedrag van de indiener en hoe ga je om met emotionele indieners? En tot slot: wat doe je bij manipulatie? In deze masterclass zijn de deelnemers door Dennis de Getrouwe (gedragstrainer) en Regilio Lingen (communicatie- en agressietrainer)meegenomen in de wereld van regie hebben en houden, ook in geval van lastige gesprekken! Bekijk dit filmpje voor de belangrijkste inzichten en aandachtspunten. 

Polarisatie en radicalisering vanuit gedragswetenschappelijk perspectief
Demografische variabelen (zoals opleiding, sekse, leeftijd, religieuze gezindheid en etnische en culturele achtergrond) kunnen een rol spelen bij het verwerven van sympathie voor radicale gedachtegoeden. Er bestaat echter geen objectief demografisch beeld van "de" jongere die radicaliseert.  Prof Kees van den Bos (hoogleraar psychologie en empirische rechtswetenschap, Universiteit Utrecht) behandelde in deze masterclass de cruciale rol die de ervaren rechtvaardigheid speelt in het proces dat voor een jongere aanleiding kan zijn om naar aanleiding van een ongunstige situatie te radicaliseren. In deze masterclass presenteerde prof Kees van den Bos wat we uit gedragswetenschappelijk onderzoek naar radicalisering kunnen leren en wat dit betekent voor het overheidsbeleid.

Responsief optreden in schriftelijke en mondelinge communicatie
Helder, effectief en overtuigend spreken en schrijven. Rechters en ambtenaren zijn op dit vlak vaker berucht dan beroemd. De ambtenaar in gesprek met de burger, de rechter die ter zitting met partijen een zaak behandelt, de ambtenaar die een brief of besluit schrijft, de rechter of griffier die een uitspraak schrijft... allemaal worstelen ze met taal. Terecht, want je kunt niet responsief zijn zonder goed te communiceren. In deze interactieve masterclass gingen Andre Verburg (Bestuursrechter rechtbank Midden-Nederland en docent Universiteit Utrecht) en Mascha Furth (VFGU Trainingen) in op helder taalgebruik (woordgebruik, zinsbouw en uitleg van juridische begrippen), effectief taalgebruik (actief luisteren naar wat de ander zegt en er dan gepast op ingaan) en overtuigend taalgebruik (de opbouw van het verhaal: hoe leid je de burger naar de boodschap die je wilt overbrengen?). 

Inspraak: van hobbel naar kans
De oorzaak voor vertraging van grote infrastructurele projecten ligt vaak al in de verkenningsfase, die veelal in het geheel niet aanwezig is of niet goed is vormgegeven. Hierdoor treden in latere fases problemen op die in de verkenningsfase hadden kunnen worden onderzocht en opgelost. Bij gebrek aan een goede verkenningsfase ontstaat in een latere fase vaak nog discussie over de noodzaak van het project en de gekozen weg. Vertraging kan meestal worden voorkomen wanneer belanghebbenden eerder in het proces worden betrokken en meer mogelijkheden tot inspraak en/of participatie wordt gegeven. Maar hoe doe je dat? Onder begeleiding van Joke Damen (projectleider Prettig Contact met Rijkswaterstaat), kwamen theorie en praktijk samen in deze masterclass. Prof. Herman Bröring (hoogleraar Staats- en Bestuursrecht Rijksuniversiteit Groningen) zette een aantal belangrijke knelpunten uiteen. Vervolgens vertelden Nancy ten Have-Ceelen, Jikke Kuipers (Waterschap Brabantse Delta) en Liesbeth Verhage (Kustwerk Katwijk) over praktijkervaringen op dit gebied.

Representatieve en participatieve democratie & de ontevreden of politiek afzijdige burger
Bij een substantieel aantal burgers bestaat een hardnekkig beeld van een geprivilegieerde politieke elite die de gevolgen van de eigen beslissingen niet voelt. De politieke ontevredenheid lijkt mensen geregeld tot een proteststem bij verkiezingen te bewegen. Is het mogelijk om de huidige representatieve democratie aan te vullen met andere vormen van het betrekken van burgers bij het nemen van, en verantwoording afleggen over, beslissingen? Kan de legitimiteit van het overheidshandelen ook worden versterkt richting deze groep ontevreden of afzijdige burgers? Waar liggen de kansen en mogelijkheden voor politieke ambtsdragers en ambtenaren? Aan de hand van praktijkvoorbeelden bespraken Claartje Brons (senior adviseur Politieke Ambtsdragers, Directie Democratie en Burgerschap,  ministerie van BZK), Andy Clijnk ( plv. hoofd Afdeling Politieke Ambtsdragers, Directie Democratie en Burgerschap,  ministerie van BZK) en Ninke van der Kooy (gemeente Enschede) met de deelnemers wat het van ambtenaren en bestuurders vraagt om om te kunnen gaan met weerstand en onvrede en wat dat vergt aan kwaliteiten en verbindend leiderschap.

Ambtelijk horen of een externe bezwaaradviescommissie?
Burgers ervaren het contact met de bezwaaradviescommissie niet altijd als prettig. Volgens de kritieken concentreert de bezwaaradviescommissie zich op de vraag of het besluit rechtmatig is, terwijl burgers op zoek zijn naar rechtvaardigheid. De bezwaaradviescommissie beschouwt het beleid van de gemeente meestal als een gegeven en neemt vaak ongemotiveerd aan dat het algemeen belang prioriteit heeft ten opzichte van het individuele belang van de burger. De burger voelt zich veelal niet gehoord, ziet niet hoe met zijn kant van de zaak rekening wordt gehouden en twijfelt aan de onpartijdigheid van de leden van de bezwaaradviescommissie. Al met al lijkt de bezwaaradviescommissie met een conflictoplossend tekort te kampen. Kan het ook anders? Verschillende gemeenten en bezwaaradviescommissies zijn overgegaan op een andere werkwijze. In deze interactieve masterclass verkenden  Caroline Koetsenruijter (onderzoeker, trainer en mediator, Instituut KCB) en Yvette Nass (Ombudscommissie ’s-Hertogenbosch en mediator en trainer, Instituut KCB) de kritieken en mogelijkheden voor een andere aanpak en welke  aandachtspunten daarbij gelden voor een effectievere toepassing van ambtelijk horen en de (externe) bezwaaradviescommissie.

Het conflicthanteringspalet: van informele aanpak tot mediation. Wat, wanneer, door wie en hoe? 
De ontdekking van mediation vormde de opmaat voor inmiddels een groot aantal Passend contact met de overheid (PCMO) pionierprojecten. “Formele” mediation bleek in veel gevallen een te zwaar middel om tot een oplossing van kwesties tussen overheid en burger te komen. Een of meer gesprekken tussen burger en ambtenaar doen vaak al wonderen. Hoe bepaal je welke interventies op welk moment geschikt zijn en wat zijn de aandachtspunten en dilemma’s? Van informele aanpak tot mediation. In deze masterclass onderzochten Dick Allewijn (Trainer en mediator en vml. bestuursrechter) en Sylvie Teluy (Gemeente Peel en Maas) wanneer welke interventie geschikt is en wat de plaats van mediation is, wanneer overheden het conflicthanteringspalet toepassen. 

Verschuiving van rechterlijke taken
De rol van de strafrechter bij het opleggen van sancties is de afgelopen decennia verminderd doordat in steeds meer wetten bestuurlijke sancties zijn geïntroduceerd. Onduidelijk is in hoeverre a) ook de civiele rechter en de bestuursrechter taken zien verschuiven b) wat dat betekent voor de rechtsbescherming. Recent onderzoek van de Radboud Universiteit biedt feitelijk inzicht in de rechterlijke taken die in de afgelopen vijftien jaar in het civiele en bestuursrecht zijn verschoven naar bestuursorganen, geschilcommissies en de wetgever. Het verkent vervolgens ook de manier waarop deze verschuivingen doorwerken in de rechtsbescherming die de burger geboden wordt. Daarmee biedt het onderzoek input voor het ontwikkelen van een rechtsstatelijk toetsingskader voor de verhouding tussen gerechtelijke en buitengerechtelijke rechtsbescherming in het civiele en bestuursrecht. In deze masterclass gaan we in discussie met de deelnemers over de vraag onder welke voorwaarden er sprake kan zijn van  een  bevredigende en verantwoorde wijze van buitengerechtelijke  geschilbeslechting. Daarbij komt ook de vraag aan de orde welke rechtsstatelijke eisen geformuleerd dienen te worden ten aanzien van de mate van rechtsbescherming bij diverse vormen van buitengerechtelijke geschiloplossing. 

Online dispute resolution. Digitaal aansluiten op het perspectief en de behoeften van burgers
Is het mogelijk om de zelfredzaamheid van burgers online te vergroten? Kun je ook digitaal responsief bestuur vormgeven en daarmee inspelen op vragen en behoeften van burgers naar aanleiding van  besluitvormingsprocessen of in geval van conflicten? Wat zijn de mogelijkheden en wat zijn de effecten? Aan de hand van de ontwikkelde instrumenten voor Rechtwijzer werden de deelnemers door prof Maurits Barendrecht (hoogleraar Tilburg University  en onderzoeksdirecteur Hiil) meegenomen in manieren waarop de overheid digitaal responsief kan reageren op vragen en informatiebehoeften van burgers. 

Het geloofwaardig en effectief uitoefenen van toezicht en handhaving
De overheid draagt zorg voor het uitoefenen van toezicht en het handhaven van regels. Toezicht en handhaving kan op verschillende manieren worden vormgegeven. Welke visie, aanpak en interventies van de overheid zijn daarbij effectief? Hoe kunnen we gebruikmaken van de inzichten uit de gedragswetenschappen om deze processen en in het bijzonder de communicatie met burgers en bedrijven het beste vorm te geven? Gebruikmakend van een omvangrijk internationaal promotie-onderzoek werden door Florentin Blanc (adviseur Wereld Bank) de belangrijkste inzichten, conclusies en aanbevelingen  met de deelnemers aan deze masterclass gedeeld. 

De rechtsstaat: van theoretisch concept naar dagelijkse dilemma’s
Nederland wordt vaak een ‘rechtsstaat’ genoemd. Maar wat betekent dit eigenlijk? In deze masterclass verkenden Gert-Jan Leenknegt (Universitair hoofddocent Tilburg Law School, Tilburg University) en Reijer Passchier (promovendus Staats-en Bestuursrecht, Universiteit Leiden) of de rechtsstaat ‘onder druk’ staat zoals velen beweren? Wat de relevantie van het begrip rechtsstaat voor de dagelijkse praktijk van ambtenaren, politiemensen, journalisten, medewerkers van NGO’s en andere publieke professionals is? Met welke rechtsstatelijke dilemma’s zij in hun dagelijkse praktijk te maken krijgen? Hoe publieke professionals de waarden van de democratische rechtsstaat in hun dagelijks werk uitdragen en hoe publieke professionals rechtsstatelijk kunnen handelen als zij te maken krijgen met concrete kwesties waarbij rechtsstatelijke waarden in het geding zijn, zoals de huisvesting van veroordeelde pedoseksuelen, de opvang van grote aantallen vluchtelingen, de bouw van gebedshuizen en burgers die met elkaar in conflict raken vanwege hun (vermeende) politieke voorkeur? Deze masterclass biedt een preview op een nieuw trainingsconcept dat binnenkort door Tilburgse wetenschappers verbonden aan het project NederlandRechtsstaat wordt gelanceerd.  

Constitutionele toetsing: de rechter en de trias
De rechter in Nederland mag niet toetsen aan de Grondwet. In het verleden is ervoor gekozen om deze rol in het kader van het wetgevingsproces te beleggen bij de Eerste Kamer. De Eerste Kamer gedraagt zich echter steeds meer als een politiek orgaan waarbij het uitvoeren van politieke afspraken prioriteit krijgt boven het toetsen van wetsvoorstellen aan de Grondwet en aan internationale verdragen. En daarnaast ook boven de controle van wetsvoorstellen op de vraag of minderheden wel afdoende worden beschermd tegen de macht van de meerderheid. Dat gaat ten koste van ons systeem van checks and balances. In deze masterclass onderzocht Paul van Sasse van Ysselt (Directie Constitutionele Zaken en Wetgeving, Ministerie van BZK) met de deelnemers de vraag of we zouden moeten overstappen naar afschaffing van het constitutionele toetsingsverbod door de rechter. De volledige presentatie van deze masterclass vindt u hier.

Responsiviteit en de NVvR-rechterscode: de rechter als sandwichman (m/v)
De Rechterscode [1] (2011), is niet alleen een richtsnoer voor rechters bij het bepalen van hun gedrag in en buiten de rechtszaal, maar ook een ‘uithangbord’ naar de samenleving over wat men kan en mag verwachten. In deze masterclass gingen Elaine Mak (Hoogleraar Rechtstheorie, Universiteit Utrecht) en Rick Verschoof (Hoogleraar Rechtspraak aan de Universiteit Utrecht en senior rechter bij de rechtbank Midden-Nederland) in op de vraag hoe rechters de gedragsnormen uit deze code zichtbaar kunnen maken voor de burger en hoe actief rechters, de NVvR, de Raad voor de rechtspraak en andere stakeholders hierin moeten zijn. Onderwerpen die aan de orde kwamen zijn onder andere de benoeming van ‘a-politieke’ rechters in de Wilders-zaak, het gebruik van social media door rechters en de bejegening van partijen in de rechtszaal. 

[1] Opgesteld in 2011 door de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak (NVvR).